HbA1c ve insülin direnci: Glikoz metabolizmasını erken uyarı sistemi olarak kullanmak

Tip 2 diyabet çoğunlukla tanı konulmadan yıllar önce kendini belli eder. HbA1c ve açlık kan şekeri, bu ölçekte nerede durduğunu gösterir ve zamanında önlem alma fırsatı verir.

HbA1c neyi ölçer ve neden günlük kan şekerinden farklıdır

HbA1c, glikozile hemoglobin anlamına gelir — yani kırmızı kan pigmentinin kalıcı olarak glükoza bağlanan oranı. Kırmızı kan hücreleri kanda yaklaşık 8-12 hafta dolaştığından HbA1c değeri, bu süredeki ortalama kan şekeri düzeyini yansıtır. Tek bir tatlı öğün, açlık kan şekerinde olduğu gibi sonucu çarpıtmaz.

Dünya Sağlık Örgütü ve Amerikan Diyabet Derneği, yüzde 5,7'nin (39 mmol/mol) altındaki HbA1c değerini normal kabul eder. Yüzde 5,7 ile 6,4 (39-47 mmol/mol) arasındaki değerler prediyabet olarak değerlendirilir; yüzde 6,5 (48 mmol/mol) ve üzeri ise tip 2 diyabete işaret eder. Bu eşik değerler pragmatik biçimde belirlenmiştir — ama asıl ilginç olan, normal aralığın üst sınırında nelerin kendini göstermeye başladığıdır.

Prediyabet: göz ardı edilen ara evre

Prediyabet aralığındaki bir HbA1c değeri, yakında hastalanacağın anlamına gelmez. Vücudunun glikoz işlemede zaten baskı altında olduğunu gösterir. Pek çok kişi bunun farkında değildir çünkü prediyabet çoğunlukla belirti vermez. Almanya ve İsviçre'de 50 yaş üzeri yetişkinlerin yaklaşık yüzde 30-35'inin etkilendiği tahmin edilmektedir.

New England Journal of Medicine'de 2010 yılında yayımlanan bir araştırma, yüzde 5,5 ile 6,0 arasındaki HbA1c değerlerinin diyabet eşiği aşılmadan bile ölçülebilir biçimde artmış kardiyovasküler riskle ilişkili olabileceğini gösterdi. Bu durum HbA1c'yi kan şekerinin çok ötesine geçen erken bir işaret haline getirir.

İnsülin direnci: arka plandaki mekanizma

İnsülin, hücrelere kandan glikoz almaları için sinyal veren hormondur. İnsülin direncinde hücreler — özellikle kas, karaciğer ve yağ dokusundakiler — bu sinyale giderek daha zayıf yanıt verir. Vücut bunu başlangıçta pankreas daha fazla insülin üreterek telafi eder. Bu işlediği sürece kan şekeri normal kalır — HbA1c henüz normal sınırlarda seyreder.

Pankreas yeterince telafi edemez hale geldiğinde kan şekeri — ve bununla birlikte HbA1c — yükselir. İnsülin direncinin kendisi, kan şekeri sapma göstermeden çok önce ölçülebilir durumdadır. İşte bu yüzden standart kan testlerinde de yer almayan açlık insülin değeri bu denli bilgi verici olabilir.

HOMA-IR: insülin direncini doğrudan ölçmek

HOMA-IR (Homeostatic Model Assessment of Insulin Resistance), insülin direncini aynı anda açlık durumunda ölçülen iki değerden hesaplar: kan şekeri ve insülin. Formül şöyledir: açlık insülini (µU/ml) × açlık kan şekeri (mmol/l), 22,5'e bölünür. 1,0'ın altındaki HOMA-IR değeri olumlu kabul edilir; 2,5'in üzerindeki değerler daha yakından incelemeyi gerektirir.

HOMA-IR rutin olarak belirlenmez; doktordan özellikle talep edilmesi gerekir. HbA1c, açlık kan şekeri ve açlık insülininin birlikte değerlendirilmesi, tek bir değere kıyasla glikoz metabolizması hakkında çok daha eksiksiz bir tablo ortaya koyar. Önleme odaklı düşünenler bu üç değeri bir arada bir panel olarak ele almalıdır.

Bu değerler ne anlama gelir ve ne zaman harekete geçebilirsin

Hafif yüksek bir HbA1c veya HOMA-IR bir mahkumiyet değildir. Araştırmalar, düzenli fiziksel aktivitenin — özellikle kuvvet ve dayanıklılık antrenmanının — insülin duyarlılığını belirgin biçimde artırabildiğini göstermektedir. Lif açısından zengin beslenme ve aşırı işlenmiş karbonhidratların azaltılması da her iki markeri kanıtlanmış biçimde etkiler.

Normal aralığın üst sınırındaki bir HbA1c (yüzde 5,3-5,6) pek çok kişi için beslenmeyi ve hareket alışkanlıklarını gözden geçirmek açısından anlamlı bir fırsat olabilir — tanı tehdidi olduğu için değil, araştırmalar bu aşamada yaşam tarzı değişikliklerinin özellikle iyi sonuç verdiğini gösterdiği için. Doktorla yapılacak bir görüşme, ek tanı testinin gerekip gerekmediği konusunda yol gösterir.

YUTHI uygulamasıyla glikoz belirteçlerini zaman içinde takip etmek

YUTHI uygulamasına HbA1c, açlık kan şekeri ve HOMA-IR değerlerini öğrenir öğrenmez girebilirsin. Birden fazla ölçümün seyri, tek bir değerden çok daha bilgilendiricidir — üç aylık yaşam tarzı değişikliğinin ardından HbA1c'nin yüzde 5,8'den 5,5'e inmesi, uygulamada doğrudan okunabilen net bir sinyaldir.

Kaynaklar

• American Diabetes Association. Classification and Diagnosis of Diabetes: Standards of Medical Care in Diabetes 2023. Diabetes Care, 2023;46(Suppl 1):S19–S40.
• Selvin E et al. Glycated hemoglobin, diabetes, and cardiovascular risk in nondiabetic adults. New England Journal of Medicine, 2010;362(9):800–811.
• Matthews DR et al. Homeostasis model assessment: insulin resistance and beta-cell function from fasting plasma glucose and insulin concentrations in man. Diabetologia, 1985;28(7):412–419.
• Petersen MC, Shulman GI. Mechanisms of insulin action and insulin resistance. Physiological Reviews, 2018;98(4):2133–2223.