स्वयंप्रभावकारिता: Albert Bandura यांचे संशोधन आपल्या विश्वासांबद्दल काय शिकवते

तुम्ही एखादे काम हाती घेता का, त्यात किती चिकाटी दाखवता आणि अडथळ्यांशी कसे सामोरे जाता — हे तुमच्या प्रत्यक्ष क्षमतांवर कमी आणि तुम्ही ते करू शकता या विश्वासावर अधिक अवलंबून असते. स्वयंप्रभावकारिता म्हणजे काय आणि ती कशी विकसित करता येते.

स्वयंप्रभावकारिता म्हणजे काय — आणि काय नाही

स्वयंकार्यक्षमता म्हणजे आत्मविश्वास नव्हे, आशावाद नव्हे आणि स्वाभिमानही नव्हे — जरी हे चारही एकमेकांशी संबंधित असले तरी. Albert Bandura, ज्यांनी १९७०च्या दशकात हे संकल्पना विकसित केली, ते स्वयंकार्यक्षमता (Self-Efficacy) याला एखाद्या व्यक्तीचा तो विश्वास म्हणून परिभाषित करतात की ती व्यक्ती एखाद्या विशिष्ट परिस्थितीत आवश्यक कृती करू शकते. हे तुम्ही स्वतःला चांगली व्यक्ती म्हणून पाहता का (स्वाभिमान) याबद्दल नाही, तर तुम्हाला एखादे ठोस काम करता येईल असा विश्वास आहे का याबद्दल आहे.

ही विशिष्टता महत्त्वाची आहे: स्वयंकार्यक्षमता क्षेत्र-विशिष्ट असते. स्वयंपाक करताना उच्च स्वयंकार्यक्षमता असणे म्हणजे सार्वजनिक बोलताना तुम्हाला किती आत्मविश्वास वाटतो हे सांगत नाही. याचा अर्थ असाही आहे: स्वयंकार्यक्षमता लक्ष्यपूर्वक आणि क्षेत्रानुसार विकसित केली जाऊ शकते.

स्वयंकार्यक्षमतेचे चार स्रोत

Bandura स्वयंकार्यक्षमता निर्माण होणारे चार स्रोत सांगतात. सर्वात शक्तिशाली म्हणजे Mastery Experience — स्वतःचे यशाचे अनुभव. ज्याने एखादे कठीण काम पूर्ण केले आहे, त्याला पुढचेही पूर्ण होईल असा विश्वास अधिक असतो. दुसरा म्हणजे Vicarious Experience — इतरांना तत्सम गोष्टी यशस्वीपणे करताना पाहणे. Verbal Persuasion, म्हणजे इतरांकडून प्रोत्साहनाचा अभिप्राय, हा तिसरा स्रोत आहे — प्रभावी, परंतु कमी दीर्घकालीन. शारीरिक व भावनिक अवस्था हा चौथा स्रोत आहे: जो व्यक्ती नर्व्हस असतो तो अनेकदा याचा अर्थ क्षमतेचा अभाव असा काढतो — तरीही तीच उत्तेजना ऊर्जा म्हणूनही पुन्हा अर्थ लावता येऊ शकते.

ही श्रेणीबद्धता तुम्हाला ठोस प्रारंभबिंदू देते: लक्ष्य क्षेत्रात लहान यशाचे अनुभव निर्माण करा. तुमच्यासारखे आदर्श शोधा. ज्यांच्या मताचा तुम्हाला विश्वास आहे अशा लोकांकडून रचनात्मक अभिप्राय घ्या.

स्वयंकार्यक्षमता वर्तनावर कसा प्रभाव टाकते

स्वयंकार्यक्षमता चार क्षेत्रांवर परिणाम करते: तुम्ही कोणती कामे निवडता (लोक कमी स्वयंकार्यक्षमतेच्या क्षेत्रांपासून दूर राहतात), तुम्ही किती प्रयत्न करता, अडचणींनंतर तुम्ही किती टिकून राहता, आणि तुम्ही अपयशाचा कसा अर्थ लावता. उच्च स्वयंकार्यक्षमता असणारे लोक अपयश हे माहितीचा अभाव किंवा अपुरे प्रयत्न म्हणून — सुधारण्यायोग्य म्हणून — पाहतात. कमी स्वयंकार्यक्षमता असणारे लोक अपयश हे त्यांच्या अक्षमतेचा पुरावा म्हणून अर्थ लावतात.

आरोग्य संदर्भात याचे थेट परिणाम आहेत. ज्याला नियमितपणे व्यायाम करता येईल असा विश्वास नाही, तो क्वचितच सुरुवात करतो. ज्याला निरोगी सवयी लावता येतील असे वाटत नाही, तो क्वचितच प्रयत्न करतो. हा इच्छाशक्तीचा प्रश्न नाही, तर विश्वासाचा प्रश्न आहे — आणि विश्वास बदलता येतात.

स्वयंकार्यक्षमता विकसित करणे

लहान यश हा सर्वात प्रभावी मार्ग आहे. असे उद्दिष्टे ठेवा जे आव्हानात्मक असतील पण साध्य करता येतील — आणि खात्री करा की तुम्ही ते साध्य करता. हे स्वतःची फसवणूक नाही, तर शिकण्याच्या वक्ररेषेची रचना आहे. प्रत्येक यश, अगदी लहान असले तरी, विश्वास थोडा थोडा बदलतो.

त्याचबरोबर, शारीरिक अर्थ बदलणे मदत करते: एखाद्या आव्हानापूर्वी होणारी उत्तेजना ही भीती नाही — ती ऊर्जा आहे. जे स्वतःला 'मी उत्साहित आहे' असे म्हणतात 'मला भीती वाटत आहे' ऐवजी, ते अभ्यासांमध्ये पुढील परिस्थितीत चांगली कामगिरी दाखवतात. हे पुन्हा अर्थ लावणे वाटते त्यापेक्षा सोपे आहे, कारण उत्साह आणि भीती शारीरिकदृष्ट्या एकसारख्याच असतात.

YUTHI App कसा वापरावा

YUTHI App मध्ये तुम्ही Mindset विभागात दररोज नोंद करू शकता की आज तुम्ही काय साध्य केले — अगदी छोट्या गोष्टीही. हे यश नोंदवणे म्हणजे स्वतःची स्तुती करणे नाही, तर Mastery Experience सक्रियपणे विकसित करणे आहे. App तुम्हाला आठवड्यांमध्ये दाखवते की तुम्ही कुठे प्रगती केली आहे, जी रोजच्या जीवनात अनेकदा अदृश्य राहते.

स्रोत

• Bandura A. Self-efficacy: toward a unifying theory of behavioral change. Psychol Rev. 1977;84(2):191–215.
• Bandura A. Self-efficacy: the exercise of control. W. H. Freeman, 1997.
• Schwarzer R, Jerusalem M. Generalized self-efficacy scale. In: Weinman J, Wright S, Johnston M (eds). Measures in health psychology: a user's portfolio. NFER-NELSON, 1995:35–37.