Kemik yoğunluğu ölçümü: kırıklar olmadan önce osteoporoz riskini fark et

Osteoporoz sessiz bir hastalık olarak kabul edilir — kemikler ağrısız erir, ta ki bir kırık ilk belirgin uyarıyı verene kadar. DXA kemik yoğunluğu ölçümü kemik durumunu gözler önüne serer ve harekete geçmek gerekip gerekmediğini gösterir.

Kemik yoğunluğu yaşam boyunca nasıl azalır

Kemikler durağan bir doku değildir — sürekli yıkılıp yeniden yapılır. Maksimum kemik kütlesine (Peak Bone Mass) çoğu insan 25 ile 30 yaş arasında ulaşır. Bundan sonra yavaş yavaş bir kayıp başlar. Kadınlarda östrojen kemik koruması için önemli olduğundan menopoz döneminde bu kayıp belirgin biçimde hızlanır. Menopozun ilk beş ila on yılı içinde kadınlar kemik yoğunluklarının yüzde 20'sine kadarını kaybedebilir.

Erkekler daha az etkilenir ama bağışık değildir: 70 yaşından itibaren onlarda da kemik yoğunluğu belirgin biçimde düşer. Osteoporoz — patolojik olarak azalmış kemik yoğunluğundan kaynaklanan hastalık — dünya genelinde en yaygın hastalıklardan biri olarak kabul edilir, ancak kırık gerçekleşene kadar herhangi bir belirti vermediği için büyük ölçüde teşhis edilememektedir.

DXA kemik yoğunluğu ölçümü nasıl yapılır

DXA (Dual-Energy X-ray Absorptiometry), kemik yoğunluğu ölçümünde standart yöntemdir. Farklı enerjili iki röntgen ışını vücudu geçer; bunların soğurulma farkından cihaz, gram/santimetrekare cinsinden kemik mineral yoğunluğunu (BMD — Bone Mineral Density) hesaplar. Ölçüm tipik olarak bel omurlarında (L1'den L4'e) ve kalça kemiğinde (femur boynu ve toplam kalça) yapılır.

Prosedür düşük radyasyon içerir — bir DXA çekimi yaklaşık bir saatlik uçuştaki doğal radyasyon dozuna karşılık gelir — ve yalnızca birkaç dakika sürer. Kemik kütlesinde yaklaşık yüzde 30 kayıp olmadan değişiklikleri ortaya koyamayan standart röntgenin aksine DXA, daha erken dönemdeki değişiklikleri güvenilir biçimde saptar.

T-skoru ve Z-skoru: sonucu nasıl okursun

T-skoru, DXA bulgusunun özüdür. Kemik yoğunluğunu, maksimum kemik kütlesine sahip sağlıklı genç yetişkinlerin ortalamasıyla karşılaştırır. −1,0 ile −2,5 arasındaki T-skoru düşük kemik yoğunluğunu (osteopeni) gösterir; −2,5'in altındaki değer Dünya Sağlık Örgütü tanımına göre osteoporoz sayılır. Birim, referans değerden standart sapma (SS) olarak ifade edilir.

Z-skoru ise seni kendi yaş grubunla karşılaştırır. Özellikle genç insanlarda önemlidir ve kemik yoğunluğunun yaşıtlara kıyasla belirgin biçimde düşük olup olmadığını değerlendirmede kullanılır — bu durum yetersiz beslenme, ilaçlar ya da hastalıklar gibi ikincil nedenlere işaret edebilir. İki değer birlikte tek başına bakıldığından daha eksiksiz bir tablo ortaya koyar.

FRAX: önümüzdeki on yıl için kırık riskini tahmin etmek

Dünya Sağlık Örgütü'nün FRAX aracı, önümüzdeki on yıl içinde osteoporotik bir kırık yaşama olasılığını hesaplar. T-skorunu klinik risk faktörleriyle birleştirir: yaş, cinsiyet, boy ve kilo, geçmiş kırıklar, sigara kullanımı, alkol tüketimi, aile geçmişi, kortikosteroid kullanımı ve belirli hastalıkların varlığı.

Bu klinik bağlam olmadan yalnızca T-skoru eksik bir değerlendirmedir. −2,0 T-skoruna sahip ve birden fazla ek risk faktörü olan birinin mutlak kırık riski, aynı skora sahip ama risk faktörü olmayan birinden belirgin biçimde yüksektir. FRAX hesaplayıcısı kamuya açık olup doktorla bir sonraki adım konusunda yapılacak görüşmeye temel oluşturur.

Ölçümün ne zaman mantıklı olduğu ve riski artıran faktörler

Kılavuzlar genel olarak 65 yaş üstü kadınlara ve 70 yaş üstü erkeklere DXA ölçümü önermektedir. Şu durumlarda daha erken ölçüm yapılması uygun olabilir: uzun süreli kortikosteroid tedavisi (üç aydan fazla), erken menopoz (45 yaşından önce), düşük vücut ağırlığı, ailede osteoporoz öyküsü, daha önce geçirilmiş düşük enerjili kırık ya da kemik metabolizmasını etkileyen hastalıklar.

Güncel araştırmalara göre direnç antrenmanı, yetişkinlerde kemik metabolizması üzerinde en güçlü etkiye sahip faktördür. Yeterli kalsiyum ve D vitamini alımı gerekli bir ön koşuldur, ancak antrenmanın yerini tutmaz. Sigara içmek ve aşırı alkol tüketimi kemiğe zarar verdiği kanıtlanmıştır. Bu bilgi, ölçümleri yalnızca mevcut durumu saptamak için değil, somut önlemler için bir başlangıç noktası olarak görmeye yardımcı olur.

YUTHI uygulamasıyla kemik yoğunluğu değerlerini kaydetmek

YUTHI uygulamasına her DXA çekiminin ardından T-skoru, Z-skoru ve ölçüm tarihini girebilirsin. Kemik yoğunluğu yavaş değiştiğinden ve ölçümler genellikle iki ila üç yılda bir tekrarlandığından, uygulama seyri takip etmeni kolaylaştırır — ve bir sonraki doktor ziyaretinde verileri doğrudan karşılaştırabilirsin.

Kaynaklar

• WHO Study Group. Assessment of Fracture Risk and its Application to Screening for Postmenopausal Osteoporosis. WHO Technical Report Series, 1994;843.
• Kanis JA et al. The diagnosis of osteoporosis. Journal of Bone and Mineral Research, 1994;9(8):1137–1141.
• Cummings SR, Melton LJ. Epidemiology and outcomes of osteoporotic fractures. Lancet, 2002;359(9319):1761–1767.
• Compston J et al. UK clinical guideline for the prevention and treatment of osteoporosis. Archives of Osteoporosis, 2017;12(1):43.