हाडांची घनता मोजणे: फ्रॅक्चर होण्यापूर्वी ऑस्टिओपोरोसिसचा धोका ओळखा

ऑस्टिओपोरोसिस हा एक मूक आजार मानला जातो — हाडे वेदनेशिवाय क्षीण होतात, जोपर्यंत एखादे फ्रॅक्चर पहिला स्पष्ट इशारा देत नाही. DXA हाडांची घनता मोजणी तुमच्या हाडांची स्थिती दृश्यमान करते आणि कारवाई आवश्यक आहे का हे दाखवते.

आयुष्यभरात हाडांची घनता कशी कमी होते

हाडे स्थिर ऊतक नाहीत — ती सतत तुटतात आणि पुन्हा बनतात. जास्तीत जास्त हाडांचे वस्तुमान (Peak Bone Mass) बहुतेक लोक वयाच्या २५ ते ३० वर्षांदरम्यान गाठतात. त्यानंतर हळूहळू घट सुरू होते. महिलांमध्ये रजोनिवृत्तीच्या काळात ती लक्षणीयरीत्या वेगावते, कारण हाडे टिकवण्यासाठी इस्ट्रोजेन महत्त्वाचे असते. रजोनिवृत्तीनंतरच्या पहिल्या पाच ते दहा वर्षांत महिला त्यांच्या हाडांच्या घनतेपैकी २० टक्क्यांपर्यंत गमावू शकतात.

पुरुषांना कमी परिणाम होतो, परंतु ते सुरक्षित नाहीत: ७०व्या वर्षापासून त्यांच्यातही हाडांची घनता लक्षणीयरीत्या कमी होते. ऑस्टिओपोरोसिस — आजारीपणामुळे कमी झालेल्या हाडांच्या घनतेमुळे होणारा आजार — जगभरातील सर्वात सामान्य आजारांपैकी एक मानला जातो, परंतु तो मोठ्या प्रमाणात निदान न झालेला राहतो, कारण फ्रॅक्चर होईपर्यंत कोणतीही लक्षणे दिसत नाहीत.

DXA हाडांची घनता मोजणी कशी होते

DXA (Dual-Energy X-ray Absorptiometry) ही हाडांची घनता मोजण्याची मानक पद्धत आहे. वेगवेगळ्या ऊर्जेचे दोन क्ष-किरण शरीरातून आरपार जातात; त्यांच्या शोषणातील फरकावरून यंत्र हाडाची खनिज घनता (BMD — Bone Mineral Density) प्रति चौरस सेंटीमीटर ग्रॅममध्ये मोजते. सामान्यतः कमरेच्या मणक्यावर (L1 ते L4) आणि नितंबाच्या हाडावर (Schenkelhals आणि एकूण नितंब) मोजणी केली जाते.

ही प्रक्रिया कमी किरणोत्सर्गाची आहे — एक DXA स्कॅन साधारणपणे एका तासाच्या विमान प्रवासाच्या नैसर्गिक किरणोत्सर्गाइतकाच असतो — आणि केवळ काही मिनिटांत पूर्ण होतो. सामान्य एक्स-रे तपासणीच्या तुलनेत, जी साधारण ३० टक्के हाडांची झीज झाल्यावरच बदल दाखवते, DXA आधीच्या टप्प्यातील बदल विश्वासार्हपणे ओळखते.

T-स्कोर आणि Z-स्कोर: निकाल कसा वाचावा

T-स्कोर हा DXA अहवालाचा केंद्रबिंदू आहे. तो तुमची हाडांची घनता जास्तीत जास्त हाडांच्या वस्तुमान असलेल्या तरुण निरोगी प्रौढांच्या सरासरीशी तुलना करतो. −१.० ते −२.५ मधील T-स्कोर कमी हाडांची घनता (Osteopenie) दर्शवतो; −२.५ पेक्षा कमी असलेला मूल्य जागतिक आरोग्य संघटनेच्या व्याख्येनुसार Osteoporose म्हणून मानला जातो. एकक हे संदर्भ मूल्यापासून प्रमाण विचलन (SD) आहे.

Z-स्कोर मात्र तुमची तुमच्या वयोगटाशी तुलना करतो. हे विशेषतः तरुण व्यक्तींसाठी आणि हे समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचे आहे की हाडांची घनता समवयस्कांच्या तुलनेत असामान्यरीत्या कमी आहे का — जे कुपोषण, औषधे किंवा आजारांसारख्या दुय्यम कारणांकडे निर्देश करू शकते. दोन्ही मूल्ये एकत्रितपणे एकट्या कोणत्याही एका मूल्यापेक्षा अधिक संपूर्ण चित्र देतात.

FRAX: पुढील दहा वर्षांतील फ्रॅक्चरचा धोका मोजणे

जागतिक आरोग्य संघटनेचे FRAX टूल पुढील दहा वर्षांत Osteoporose संबंधित फ्रॅक्चर होण्याची संभाव्यता मोजते. ते T-स्कोर आणि वैद्यकीय जोखीम घटकांना एकत्र करते: वय, लिंग, उंची आणि वजन, आधीचे फ्रॅक्चर, धूम्रपानाची स्थिती, मद्यपान, कौटुंबिक इतिहास, Corticosteroide सेवन आणि काही विशिष्ट आजारांची उपस्थिती.

या वैद्यकीय संदर्भाशिवाय एकट्या T-स्कोरचे मूल्यमापन अपूर्ण आहे. −२.० T-स्कोर असलेल्या आणि अनेक अतिरिक्त जोखीम घटक असलेल्या व्यक्तीला त्याच स्कोरवर जोखीम घटक नसलेल्या व्यक्तीपेक्षा फ्रॅक्चरचा धोका कितीतरी जास्त असतो. FRAX कॅल्क्युलेटर मुक्तपणे उपलब्ध आहे आणि डॉक्टरांशी पुढील दिशेबद्दल संभाषणासाठी आधार म्हणून काम करतो.

मोजमाप केव्हा उपयुक्त आहे आणि कोणते घटक धोका वाढवतात

मार्गदर्शक तत्त्वे साधारणपणे ६५ वर्षांपेक्षा जास्त वयाच्या महिला आणि ७० वर्षांपेक्षा जास्त वयाच्या पुरुषांसाठी DXA मोजमापाची शिफारस करतात. खालील परिस्थितींमध्ये आधी मोजमाप करणे उचित ठरू शकते: दीर्घकालीन Corticosteroid उपचार (तीन महिन्यांपेक्षा जास्त), लवकर रजोनिवृत्ती (वयाच्या ४५ पूर्वी), कमी शरीराचे वजन, कौटुंबिक Osteoporose इतिहास, आधीच झालेला कमी-आघाती फ्रॅक्चर किंवा हाडांच्या चयापचयावर परिणाम करणारे आजार.

सध्याच्या संशोधनानुसार, प्रौढांमधील हाडांच्या चयापचयावर शक्ती-प्रशिक्षणाचा (Krafttraining) सर्वात जास्त प्रभाव पडतो. कॅल्शियम आणि Vitamin D चा पुरेसा पुरवठा ही आवश्यक पूर्वअट आहे, पण तो व्यायामाची जागा घेऊ शकत नाही. धूम्रपान आणि जास्त मद्यपान हाडांना हानी करते हे सिद्ध झाले आहे. ही माहिती मोजमापांना केवळ स्थितीचे मूल्यांकन म्हणून न पाहता, ठोस उपाययोजनांचा प्रारंभबिंदू म्हणून पाहण्यास मदत करते.

YUTHI App मध्ये हाडांच्या घनतेचे मूल्य नोंदवणे

YUTHI App मध्ये तुम्ही प्रत्येक DXA स्कॅननंतर T-स्कोर, Z-स्कोर आणि मोजमापाची तारीख नोंदवू शकता. हाडांची घनता हळूहळू बदलते आणि मोजमाप साधारणतः दर दोन ते तीन वर्षांनी पुन्हा केले जाते — त्यामुळे App तुम्हाला बदलांवर लक्ष ठेवण्यास आणि पुढच्या डॉक्टरांच्या भेटीत थेट तुलना करण्यास मदत करते.

स्रोत

• WHO Study Group. Assessment of Fracture Risk and its Application to Screening for Postmenopausal Osteoporosis. WHO Technical Report Series, 1994;843.
• Kanis JA et al. The diagnosis of osteoporosis. Journal of Bone and Mineral Research, 1994;9(8):1137–1141.
• Cummings SR, Melton LJ. Epidemiology and outcomes of osteoporotic fractures. Lancet, 2002;359(9319):1761–1767.
• Compston J et al. UK clinical guideline for the prevention and treatment of osteoporosis. Archives of Osteoporosis, 2017;12(1):43.