मेलाटोनिन पूरक म्हणून: ते कधी उपयुक्त आहे – आणि कधी नाही

मेलाटोनिन हे जगातील सर्वाधिक विकले जाणारे झोपेचे साधन आहे – पण ते पारंपारिक अर्थाने झोपेचे औषध नाही. मेलाटोनिन शरीरात नक्की काय करते, ते खरोखर कधी मदत करते आणि कमी जास्त का असते – हे जाणून घ्या.

मेलाटोनिन शरीरात काय करते – आणि काय करत नाही

मेलाटोनिन हे औषधशास्त्रीय दृष्टिकोनातून झोपेचे औषध नाही. हे एक सर्काडियन वेळसंकेत आहे: अंधार झाल्यावर पाइनल ग्रंथी ते स्रवते आणि शरीराला रात्र झाल्याचा संकेत देते. झोप यामुळे तयार होते, पण थेट येत नाही. जे मेलाटोनिन घेतात आणि २० मिनिटांत झोप लागेल अशी अपेक्षा ठेवतात, त्यांना अनेकदा निराशा होते.

याचा सर्वात महत्त्वाचा परिणाम म्हणजे वेळ ठरवणे: मेलाटोनिन अंतर्गत घड्याळ बदलते. जेव्हा जैविक झोपेची वेळ विस्कळीत होते – जेट लॅग, शिफ्ट काम किंवा तथाकथित विलंबित झोप टप्पा सिंड्रोम (ज्यात लोक स्वभावतः खूप उशिरा थकतात) – तेव्हा हे विशेषतः उपयुक्त आहे.

मेलाटोनिन कधी चांगले काम करते

जेट लॅगसाठी अभ्यासाचे निष्कर्ष स्पष्ट आहेत: गंतव्य स्थळी योग्य वेळी मेलाटोनिन घेतल्यास अंतर्गत घड्याळ जलद जुळवण्यास मदत होते. Lewy et al. (Chronobiol Int, 1992) यांनी लवकरच दाखवले की मेलाटोनिन सर्काडियन लय एका सुस्पष्ट टप्प्याच्या वक्रानुसार बदलते – म्हणजे घेण्याची वेळ अत्यंत महत्त्वाची आहे.

प्राथमिक झोप विकारांसाठी (बाह्य कारणाशिवाय निद्रानाश) परिणाम खूपच कमी आहे. Ferracioli-Oda et al. (PLoS One, 2013) यांच्या मेटा-विश्लेषणाने झोप लागण्याची विलंबता आणि झोपेचा कालावधी यात सांख्यिकीयदृष्ट्या मोजता येण्याजोगे परंतु छोटे फायदे आढळले – बहुतेक निद्रानाश प्रकारांसाठी हे नैदानिकदृष्ट्या महत्त्वाचे नाही. वृद्ध लोकांसाठी, ज्यांचे शरीरातील मेलाटोनिन उत्पादन कमी होते, चित्र वेगळे असू शकते.

कमी जास्त: मात्रेचा प्रश्न

बाजारात मेलाटोनिनची तयारी १ mg ते १० mg मध्ये उपलब्ध आहे, काही देशांत त्याहूनही जास्त. संशोधन सुचवते की कमी मात्रा (०.५ ते १ mg) जास्त मात्रेइतकी किंवा त्यापेक्षा जास्त प्रभावी असू शकते – कारण शारीरिक मेलाटोनिनची पातळी वैसे कमी नॅनोग्राम श्रेणीत असते आणि जास्त मात्रा अतिरिक्त फायदा न देता ही श्रेणी ओलांडते.

Auld et al. (Sleep Med Rev, 2017) यांनी झोपेच्या विकारांसाठी मेलाटोनिनच्या पुराव्याच्या आढाव्यात जोर दिला की मात्रा आणि घेण्याची वेळ पूर्ण प्रमाणापेक्षा अधिक निर्णायक आहेत. झोप लागण्यासाठी: इच्छित झोपेच्या सुमारे ३० मिनिटे आधी ०.५ ते १ mg. लय बदलायची असल्यास (जेट लॅग): टप्प्याच्या वक्रानुसार वैयक्तिकरित्या, अनेकदा संध्याकाळी आधी.

कोणाला मेलाटोनिनचा कमी फायदा होतो

सुदृढ सर्काडियन लय आणि नियमित झोपेच्या वेळा असलेल्या तरुण, निरोगी प्रौढांना मेलाटोनिनचा फारसा फायदा होत नाही. जर झोपेच्या समस्या ताण, विचारांचे चक्र, खराब झोपेच्या सवयी किंवा श्वासाच्या समस्या (जसे स्लीप अॅपनिया) यामुळे असतील, तर मेलाटोनिन चुकीच्या कारणावर काम करते.

मेलाटोनिन दीर्घकालीन औषध म्हणूनही अपेक्षित नाही. प्रौढांमध्ये वर्षानुवर्षे घेण्याच्या जोखमींबद्दल कोणतेही दीर्घकालीन अभ्यास नाहीत, आणि बाहेरून घेतलेले मेलाटोनिन शरीराचे स्वतःचे उत्पादन कमी करू शकते ही गृहितक पूर्णपणे नाकारलेली नाही. जेट लॅग, वेळ झोन बदल, अधूनमधून लय विकार यासाठी अल्पकालीन, लक्ष्यित वापरासाठी सुरक्षितता चांगली आहे; दीर्घकालीन उपचारासाठी डेटा नाही.

YUTHI App तुम्हाला कशी मदत करते

जर तुम्ही मेलाटोनिन वापरून पाहत असाल, तर YUTHI App मध्ये वेळ, मात्रा आणि झोप लागण्याची वेळ नोंदवणे फायदेशीर आहे. अशाप्रकारे तुम्हाला दिसेल की घेतल्याने मोजण्यायोग्य फरक पडतो का – आणि काही आठवड्यांनंतर परिणाम कमी होतो का. सतत झोप न लागण्याच्या समस्यांसाठी झोप तज्ज्ञाशी बोलणे हा अधिक योग्य पुढील उपाय आहे.

स्रोत

• Lewy AJ, Ahmed S, Jackson JML, Sack RL. Melatonin shifts human circadian rhythms according to a phase-response curve. Chronobiol Int. 1992;9(5):380–392.
• Ferracioli-Oda E, Qawasmi A, Bloch MH. Meta-analysis: melatonin for the treatment of primary sleep disorders. PLoS One. 2013;8(5):e63773.
• Auld F, Maschauer EL, Morrison I, Skene DJ, Riha RL. Evidence for the efficacy of melatonin in the treatment of primary adult sleep disorders. Sleep Med Rev. 2017;34:10–22.