Ferritin: Bu belirteç neden demir eksikliğinden fazlasını gösteriyor

Ferritin, demir depolama belirteci olarak bilinir — ve standart kan tahlillerinde sıklıkla ölçülmez. Oysa çift karakterlidir: bir enflamasyon belirteci olarak, demir depoları boş olsa bile yükselir.

Ferritin nedir ve vücutta nasıl çalışır

Ferritin, hücrelerde demiri depolayan ve böylece oksidatif hasara karşı koruyan bir proteindir. Vücudun en önemli demir deposudur — özellikle karaciğer, dalak ve kemik iliğinde. Ferrritinin küçük bir kısmı kan plazmasına geçer ve burada ölçülebilir. Bu serum ferritin değeri, vücutta depolanan toplam demir miktarının en güvenilir dolaylı göstergesi olarak kabul edilir.

Ferritin, standart kan tahlilinde yalnızca özel istek üzerine ölçülür. Küçük veya büyük tam kan sayımına otomatik olarak dahil değildir. Bu nedenle demir eksikliği uzun süre fark edilmeyebilir — hemoglobin hâlâ normal iken ferritin kritik değerin altına düşmüşse bu durum özellikle söz konusu olur.

Anemi olmadan demir eksikliği: sık gözden kaçan bir durum

Demir eksikliği anemisi — demir yetersizliğine bağlı kansızlık — önce demir depolarını boşaltan, ardından hemoglobin üretimini etkileyen bir sürecin son evresidir. 30 µg/l'nin altındaki ferritin, hemoglobin hâlâ normal aralıkta olsa bile boşalmış demir depolarına işaret eder. Pratikte buna anemi olmadan demir eksikliği denir.

Bu durum yaygındır — özellikle ağır adet kanaması yaşayan kadınlarda, sporcularda, az etli beslenen kişilerde ve yaşlılarda. Tipik belirtiler yorgunluk, tükenme, konsantrasyon güçlüğü ve soğuğa duyarlılıktır. Hemoglobin normal göründüğünden neden çoğunlukla fark edilmez ve belirtiler uzun süre açıklanamaz kalır.

Çift karakter: ferritin bir iltihaplanma belirteci olarak

Ferritin tarafsız bir depo proteini değildir. Aynı zamanda akut faz proteinleri denen gruba da aittir: akut veya kronik iltihaplanma süreçlerinde ferritin, bağışıklık yanıtının bir parçası olarak — gerçek demir içeriğinden bağımsız biçimde — büyük ölçüde artar. Bu şu anlama gelir: yüksek ferritin, fazla demir olduğunu otomatik olarak söylemez.

Romatizma, yağlı karaciğer veya metabolik sendrom gibi kronik bir hastalığı olan biri, aynı anda hem yüksek ferritine hem de boş demir depolarına sahip olabilir. Yalnızca ferritine bakan biri, demir durumunun iyi olduğunu yanlışlıkla düşünebilir. Bu nedenle ferritin her zaman diğer demir belirteçleriyle birlikte yorumlanmalıdır — serum demiri, transferrin ve transferrin doygunluğu daha eksiksiz bir tablo sunar.

Çok yüksek ferritin: ne zaman dikkatli olmak gerekir?

Kalıcı olarak çok yüksek ferritin (erkeklerde 300 µg/l üzeri, kadınlarda 200 µg/l üzeri) farklı nedenlere işaret edebilir: kronik iltihaplanmalar, karaciğer hastalıkları, metabolik sendrom, alkol kötüye kullanımı ya da daha nadir olarak kalıtsal demir depolama hastalığı (herediter hemokromatoz). Sonuncusu, bağırsakta genetik olarak belirlenmiş aşırı demir emilimidir ve organ hasarına yol açabilir.

Herediter hemokromatoz, Kuzey Avrupa nüfuslarında en yaygın genetik hastalıklardan biridir ve ferritin standart kan tahlilinde yer almadığından on yıllarca teşhis edilemeyebilir. Basit bir genetik test (HFE varyantları C282Y ve H63D) genetik yatkınlığı ortaya koyabilir. Açık bir iltihaplanma nedeni olmadan ferritini yüksek olan kişilerin bu olasılığı araştırması önerilir.

Hangi ferritin değerleri anlamlıdır — referans aralığının ötesinde

Çoğu laboratuvarda normal aralığın alt sınırı 12 ila 15 µg/l'dir — demir depolarının neredeyse tükendiği bir değer. Uzman görüşüne göre işlevsel açıdan daha uygun aralıklar kadınlar için 50 µg/l üzeri, erkekler için 70 µg/l üzerindedir. Bu değerler resmi olarak standartlaştırılmamış olsa da koruyucu tıpta yaygın kullanılan referans noktalarıdır.

Ferritin testi yaptıranların mümkün olduğunca hemoglobini ve transferrin doygunluğunu da birlikte ölçtürmesi önerilir. Yüksek ferritin tek başına demir fazlalığını teşhis etmek için yeterli değildir — bunun için transferrin doygunluğu daha güvenilir bir belirteçtir.

YUTHI uygulamasıyla demir durumunu zaman içinde kaydet

YUTHI uygulamasında her kan tahlilinin ardından ferritin, hemoglobin ve transferrin doygunluğu değerlerini girebilirsin. Beslenme düzenini değiştirenler ya da demir takviyesi alanlar, değerlerin iyileşip iyileşmediğini zaman içinde takip edebilir — yeni bir doktor muayenesini beklemek zorunda kalmadan.

Kaynaklar

• Camaschella C. Iron-deficiency anemia. New England Journal of Medicine, 2015;372(19):1832–1843.
• Weiss G, Ganz T, Goodnough LT. Anemia of inflammation. Blood, 2019;133(1):40–50.
• Gkamprela E et al. Iron deficiency anaemia in inflammatory bowel disease. Annals of Gastroenterology, 2015;28(1):8–15.
• Nordenberg D et al. The effect of cigarette smoking on hemoglobin levels and anemia screening. JAMA, 1990;264(12):1556–1559.